Ο καιρός της επιδημίας
Η πανώλη είναι παρελθόν, αλλά οι αρρώστιες αποτελούν μόνιμο συνοδοιπόρο του πολιτισμού. – Μην κάνετε έτσι, δεν ήρθε και το τέλος του κόσμου…
«Η ιστορία της εποχής μας θα σημαδευτεί από επαναλαμβανόμενα ξεσπάσματα καινούργιων ασθενειών» (Τζον Κέλι,The Great Mortality, σ. xii).
Η ιστορία της διάδοσης της πανούκλας είναι ικανή να σε κάνει να αποκτήσεις φοβία για τα χάμστερ και να ψεκάζεις με φλιτ κατά των ψύλλων κάθε δύστυχο αδέσποτο που θα βρεθεί στο δρόμο σου. Επομένως, η είδηση της επιστημονικής έρευνας που αναγγέλλει ότι το στέλεχος της βουβωνικής πανώλης, υπεύθυνο για τη μεγαλύτερη φυσική καταστροφή του μεσαίωνα, έχει «πιθανώς εξαφανιστεί» γλιτώνει από μία παραπάνω έγνοια όσους έχουν χόμπι να κατασκευάζουν στον κήπο τους καταφύγια για κάθε λογής συμφορές. Αν και αυτό το «πιθανώς» αφήνει πάντα κάποια περιθώρια ανησυχίας.
Ο «μαύρος θάνατος», η επιδημία πανούκλας που μεταξύ 1348 και 1353 έκανε το γύρο της ευρωπαϊκής ηπείρου αφήνοντας πίσω της περίπου 25 εκατομμύρια νεκρούς, το 1/3 περίπου του τότε πληθυσμού της, δεν ονομαζόταν πάντα έτσι. Οι πολυπληθείς σύγχρονές της πηγές που αναφέρει ο Τζον Κέλι στο εξαιρετικό The Great Mortality. An Intimate History of the Black Death (HarperPerennial, 2006) κάνουν λόγο επιγραμματικά και περιγραφικότατα για το «μεγάλο θανατικό». Ο απόηχος του τελευταίου φτάνει ως τις μέρες μας: η λεγόμενη «Τρίτη Πανδημία» του 19ου αιώνα είχε 12 εκατομμύρια θύματα στην Κίνα και την Ινδία, ενώ σύγχρονα ξεσπάσματα χαμηλής θνησιμότητας έχουν καταγραφεί τα τρία τελευταία χρόνια στις ΗΠΑ, τη Μαδαγασκάρη και το Περού.
Το χρονικό του Κέλι είναι ταυτόχρονα μια ιστορία ανίχνευσης του μηχανισμού λειτουργίας και μετάδοσης της ασθένειας (από τον μολυσμένο με τον βάκιλλο ψύλλο στον αρουραίο κι από εκεί στον άνθρωπο), μια διερεύνηση των διαφορετικών υποθέσεων για τη φύση της και μια συναρπαστική καταγραφή των αμυνών, αρχικά, και της αποσύνθεσης, αργότερα, της μεσαιωνικής κοινωνίας εν μέσω φυσικής καταστροφής. Πάπες, βασιλείς, ευγενείς, χρονικογράφοι, χωρικοί και ταπεινοί αστοί είναι πρωταγωνιστές και θύματα μιας αφήγησης όπου αυτομαστιγούμενοι πλανώνται μαζικά στους δρόμους για να εξαγνιστούν, Εβραίοι σιγοκαίγονται στην πυρά ως η ρίζα του κακού, πόλεις ερημώνουν, κάθε ανθρώπινη αλληλεγγύη καταρρέει μπροστά στο φόβο της μόλυνσης.
Οπωσδήποτε, ένα στοιχείο που επέδρασε καταλυτικά στην εξάπλωση της ασθένειας και την εκθετική αύξηση του αριθμού των θυμάτων ήταν η άγνοια για τη λειτουργία των νοσογόνων μηχανισμών σε συνδυασμό με την ανυπαρξία υγιεινής. Ο Κέλι περιγράφει σκηνές ανθρώπων που με βάση την τότε θεωρία περί μιασμάτων ως βασικού παθογόνου παράγοντα καταπολεμούσαν την πανώλη με αρωματικά εκχυλίσματα ή άλλων οι οποίοι έσπευδαν να εισπνεύσουν ατμούς αποχωρητηρίων και υπονόμων με την προοπτική να αποκτήσουν ανοσία. Όταν θεωρείς, όπως ο άγγλος μοναχός της εποχής Χένρι Νάιτον, ότι το «μεγάλο θανατικό» αποτελούσε θεόπνευστη τιμωρία εξαιτίας των γυναικών που καταπατούσαν κάθε λογής κανόνες με το να ντύνονται ανδρικά και να παρακολουθούν φανατικά κονταρομαχίες προς εξεύρεση εραστών, είναι μάλλον δύσκολο να βρεις κατάλληλη θεραπεία.
Παρόμοια άγνοια δεν υπάρχει βέβαια σήμερα, ωστόσο άλλοι παράγοντες διασποράς βακίλλων στους οποίους δίνει έμφαση ο Κέλι, όπως το διεθνές εμπόριο, τα ταξίδια και η απρόσκοπτη επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων, βρίσκονται στις αρχές του 21ου αιώνα στο απόγειο της σταδιοδρομίας τους. Η παρατήρησή του για τις πανδημίες του μεσαίωνα οι οποίες συνέπεσαν με περιόδους «ακραίων οικολογικών μεταβολών» ακούγεται ύποπτα επίκαιρη στα χρόνια της κλιματικής αλλαγής.
Και η επέλαση του Η1Ν1 έδειξε πόσο ταχεία μπορεί να είναι η διάδοση μιας επιδημίας στον σύγχρονο κόσμο – ενώ ο συνακόλουθος καβγάς για τα εμβόλια πώς όταν όλα πάνε τελικά καλά μας αξίζει η πολυτέλεια να εξετάζουμε την οδοντοστοιχία του γαϊδάρου που μας χαρίζουν. Κάθε πολιτισμός έχει την αίσθηση ότι είναι άτρωτος και αιώνιος. Αλλά όπως διαπίστωνε το 2001 στους «New York Times» η βρετανίδα δημοσιογράφος Φελίσιτι Σπέκτορ γράφοντας για τις εσχατολογικού χαρακτήρα σκηνές της προληπτικής θανάτωσης και καύσης εκατοντάδων χιλιάδων ζώων λόγω αφθώδους πυρετού, «η νεωτερικότητα φαίνεται πώς είναι κάτι πολύ εύθραυστο».
Short URL: http://thenetwar.com/?p=62037
Posted by 
